"بانک مقالات فارسی"

مفهوم ارزشیابی

     ارزشیابی به طور ساده به تعیین ارزش برای هر چیزی یــادآوری ارزشی کردن گفته می شود. اما می توان تعریف جامع تری از ارزشیابی ارائه کرد. ارزشیابی به یک فرآیند نظام دار برای جمع آوری، تحلیل و تفسیر اطلاعات گفته می شود به این منظور که تعیین شود آیا هدفهای مورد نظر تحقق یافته اند یا در حال تحقق یافتن هستند  به چه میزانی؟ (به نقل از سیف 1376)

     با توجه به تعریف فوق سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه نتایج حاصل با هدفهای آموزشی از پیش تعیین شده به منظور تصمیم گیری در این باره که آیا فعالیتهای آموزشی آموزگار و کوششهای یادگیرندگان به نتایج مطلوب انجامیده است و به چه میزانی (همان منبع ص 121)

     در کنار ارزشیابی، فرایند سنجش نقش فراهم کردن شواهد معتبر از عملکردهای یادگیری را ایفا می کند که منظور از آن آگاه کردن دانش آموزان از پیشرفت تحصیلی و نقاط قوت و ضعف خود، همچنین تسهیل امکانات یادگیری بیشتر و یا تشخیص احتمال دسترسی به سطح معینی از یادگیری است.

     ارزشیابی فرایندی جامع تر از سنجش است. معمولا اصطلاحات ارزشیابی و سنجش اغلب به جای یکدیگر به کار می روند و در عین حال ارزشیابی کاربرد جامع تری دارد و شامل طیف وسیع تری از مقیاس هاست که تنها در برگیرنده دانش آموز نیست. بلکه ارزشیابی میزان موفقیت یک دوره تدریس، روش تدریس و یا یک برنامه درسی و مواد آموزشی را نیز شامل می شود.

تفاوت سنجش و ارزشیابی

     اصطلاحات ارزشیابی و سنجش به معانی مختلف در کشورها به کار گرفته می شود. در بعضی مواقع از هر دو اصطلاح در رابطه با امتحان گرفتن و نمره دادن استفاده شده است. در مواردی هم سنجش به معنای قضاوت در مورد برنامه درسی، مواد درسی، شیوه تدریس به کار می رود.

     به طور کلی می توان گفت: ارزشیابی یک فرایند نظام یافته (سیستمــــاتیک) برای جمع آوری، تحلیل و تفسیر اطلاعات است تا تعیین شود که آیا هدفهای مورد نظر تحقق یافته اند یا در حال تحقق یافتن هستند و به چه مقداری؟

     اصطلاح سنجش را بیشتر به معنی آزمودن و امتحان گرفتن به کار می برند و از اصطلاح ارزشیابی به معنای داوری در مورد نتایج سنجش دانش آموز. به عنوان مثال وقتی دانش آموز را با پرسشی مواجه می کنیم که پاسخ دهد و ما در مورد میزان آموخته های او قضاوت کنیم، پرسش همان «آزمون»، نمره ای که دریافت می کند «سنجش یا آزمودن» و قضاوت ما درباره نتایج آن «ارزشیابی» خوانده می شود.

مفهوم ارزشیابی معتبر

     علمای فن آموزش و ارزشیابی معتقدند که قبل از آن که معلم در طراحی یک سیستم ارزشیابی مستمر بکوشد، باید شیوه آموزش خود را اصلاح کند. آنان معتقدند که تنها زمانی معلم می تواند به شیوه معتبر ارزشیابی رو کند که شیوه آموزش او اعتبار داشته باشد. آنان برای چنین آموزشی ویژگیهای زیر را قائل هستند:

1- آموزش باید با پژوهش همراه باشد:

     دانش آموز هنگامی که عملا تحقیق می کند، در ساخت مفاهیم سهیم می شود. مثلا دانش آموز در درس تاریخ با کار پژوهشی خود بر اساس منابع معتبر، می تواند خود عقاید جدید کسب کند که گاه ممکن است با عقاید و باورهای حاصله متفاوت باشد.

2- آموزش باید سعی در تلفیق دانش داشته باشد:

     آموزش دانشهای مجزا و قطعه قطعه به دانش آموز باعث می شود تا او نتوانـــد از آموخته ها در زندگی روزمره خود که کاربرد تلفیقی آموخته را می طلبد، استفاده کند، درست همانطور که آموختن کلمات یک جمله به دانش آموز او را در جمله سازی و کاربرد آن کلمات توانا نمی کند. در حالی که اگر دانش آموز خود در تولید دانش (و نه یادآوری دانشی که دیگران تولید کرده اند) سهیم باشد، می توان امیدوار بود که آموخته ها را تلفیق کند و در زندگی به کار گیرد.

3- ارزشیابی ارزشی بیش از موفقیت در جلسات امتحان داشته باشد:

     توانایی تدوین یک نامه، ایراد یک سخنرانی، ساختن یک وسیله، توانایی برقراری ارتباط و کار گروهی و ... مواردی است که در ارزشیابی دانش آموز، زمانی که دانش محور کار قرار می گیرد، فراموش می شود. علمای آموزش معتقدند که آموزشهای رسمی باید در خارج از کلاس و در زندگی روزمره کاربرد داشته باشد. بنابراین دانش آموزان باید مهارتهای لازم برای زندگی کردن را در مدرسه فرا بگیرند. در دوران تحصیل معمولا دانش آموزان سر جلسات امتحان، طی یک یا دو ساعت به پرسشهای معینی پاسخ می دهد یا مسائل را حل می کنند، ولی در خارج از مدرسه، در زندگی روزمره، زمان لازم برای حل یک مسئله بسیار انعطاف پذیرتر است و این دو مورد با یکدیگر هم خوانی ندارند. به همین دلیل نظام های ارزشیابی نوین سعی دارند زمان ارزشیابی دانش آموز را طولانی تر کنند و با استمرار آن در طی فرایند آموزش، به آن اعتبار بخشند.

4- زندگی گروهی فرد را اصل قرار دهد:

     نظامهای ارزشیابی سنتی هر فرد را به تنهایی ارزیابی می کند، در حالی که در زندگی روزمره فرد اجازه دارد با دیگران مشورت کند، تصمیم گیری گروهی کند، ارتباطهای موثر برقرار کند تا بتواند بهتر زندگی کند. توجه به کار گروهی، باید جای خود را در برنامه آموزش و نیز ارزشیابی باز کند تا به آنها اعتبار ببخشد. امروزه در کشورهای پیشرفته جهان، هنگام انجام مصاحبه های استخدامی، توانایی فرد در کار گروهی عامل بسیار مهمی در پذیرش فرد است، زیرا اعتقاد بر این است که فردی که درک تخصصی لازم را دارد، با کارآموزی محدود می تواند برای انجام کار آماده شود، اما ویژگی توان کار در گروه از کودکی در فرد شکــل می گیرد.

     نهادینه کردن این ویژگی در فردی که چنین توانی را ندارد، بسیار زمان بر، غیر اقتصادی و در بسیاری مواقع غیر ممکن است.

5- افراد را به یک فراگیر مادام العمر تبدیل کند:

     وظیفه هر نظام آموزشی این است که دانش آموزان را به آن ابزاری برای یادگیری مجهز کند که برای زندگی فعلی آنان و نیز برای زندگی آنان در 30-20 سال بعد نیز مفید باشد.

     در عصر انفجار اطلاعات ما نمی دانیم که هر دانش آموز در زندگی آینده خود به چه اطلاعاتی نیاز دارد، ولی اگر بتوانیم شیوه دستیابی به اطلاعات و کاربرد مناسب آنرا به دانش آموزان یاد دهیم، آنان را به ابزاری مجهز کرده ایم که مادام العمر به کارشان می آید. به عبارت دیگر، آموزش باید شیوه های یادگیری را به فراگیر بیاموزد تا خود در هر زمان که بخواهد، آنچه را نیاز دارد بیاموزد، بدون آن که نیازمند آموزگار باشد.

انواع ارزشیابی

     دکتر سیف (1380) ارزشیابی های آموزشی را به چهار دسته تقسیم و تعریف نموده است:

1) ارزشیابی آغازین

     این ارزشیابی به این منظور انجام می شود که آیا فراگیران بر دانش ها و مهارتهای پیش نیاز درس تازه از قبل مسلط هستند و یا اینکه فراگیران چه مقدار از هدفها و محتوای درس تازه را قبلا یاد گرفته اند به عبارتی دیگر می توان گفت: ارزشیابی آغازین همان اندازه گیری رفتارهای ورودی است. هر چند ارزشیابی آغازین بسیار مفید است، اما همیشه ضرورت ندارد. معمولا معلمی که چند واحد درس متوالی را به گروه واحدی از دانش آموزان آموزش داده است در آغاز هر واحد درس تازه از یادگیریهای قبلی آنان به اندازه کافی اطلاع دارد.

     ضرورت اجرای این ارزشیابی زمانی است که معلم می خواهد به گروه جدیدی از دانش آموزان درس تازه ای بدهد. در اینصورت انجام این ارزشیابی به معلم کمک می کند تا کم و کاستیهای یادگیریهای قبلی دانش آموزان را تشخیص داده و آنها را بر طرف کند. همچنین به او امکان می دهد تا مطالب درسی و روشهای آموزشی را با سطح آموخته های پیشین و نیازهای دانش آموزان تطبیق دهد. معلم بر اساس نتایج حاصل از ارزشیابی آغازین شکاف بین تواناییهای فعلی فراگیران و پیش نیازهای یادگیری مطالب جدید را از طریق آموزش جبرانی و ترمیمی پر می کند.

     این ارزشیابی اگر به شکل اصولی و سازنده منطبق با معیارهای رایج در عرصه تعلیم و تربیت برگزار شود در دراز مدت نتایج مفیدی در بر خواهد داشت.

2- ارزشیابی تکوینی

     اررزشیابی تکوینی یا مستمر با فرایند یاددهی و یادگیری همراه است و در تمام دوره آموزشی تداوم می یابد این نوع ارزشیابی هم بر فرایند یادگیری و هم بازده و محصول یادگیری تاکید دارد این ارزشیابی در زمانی که فعالیت آموزشی معلم در جریان است و یادگیری بچه ها در حال شکل گیری است انجام می گردد. هدف از کاربرد این نوع ارزشیابی آگاهی یافتن از میزان و نحوه یادگیری فراگیران برای تعیین نقاط قوت و ضعف یادگیری و نیز تشخیص مشکلات روش آموزشی معلم و میزان تحقق اهداف آموزشی است. در زبان فارسی تکوین به معنی «ایجاد کردن و همت کردن چیزی و شکل گیری» به کار می رود بنابراین، به صورت ساده، ارزشیابی که در حین شکل گیری (تکوین) یادگیری انجام می شود، ارزشیابی تکوینی نام دارد. کلکر (2003) می گوید برای ارزشیابی تکوینی می توان چهار هدف در نظر گرفت:

     1- افزایش درک دانش آموزان از درک مفاهیم 2- ارائه بازخورد به مربی و دانش آموز 3- تقویت و تشویق آمیز کردن محیط یادگیری 4- به کارگیری روشهای متنوع سنجش آموختـه ها (به نقل از یادگار زاده، 1384)

3- ارزشیابی تشخیص

     این ارزشیابی با هدف تشخیص مشکلات یادگیری دانش آموزان در یک موضوع درسی به کار می رود «یک آزمون تشخیص خوب به استفاده کننده آن فرصت می دهد تا با سنجش عملکرد دانش آموزان تصویر دقیقی از کجروی هایی که منجر به اشتباهات آنان می شود به دست آورد.»

     یادگیری دانش آموزان باید بتواند روشهای مناسب رفع مشکلات را نیز به معلمان نشان دهد. ارزشیابی تشخیص در رابطه با مشکلات یادگیری فرضیه هایی را در اختیار معلم قرار می دهد تا با توجه به آنها به رفع مشکلات احتمالی دانش آموزان اقدام نماید.

4- ارزشیابی تراکمی

     این ارزشیابی اغلب در پایان دوره آموزشی یا واحد درسی انجام می گیرد و به وسیله آن می توان یادگیریهای متراکم  دانش آموزان را در طول یک دوره آموزشی اندازه گیری کرد.

     هدف از این نوع ارزشیابی تعیین سطح یادگیری ها، مهارتها و نگرشهای دانش آموزان در یک دوره بر اساس برنامه خاص و هدفهای آموزشی از پیش تعیین شده است.

     این ارزیابی بصورت امتحانات رسمی، اغلب برای گزینش یا طبقه بندی و یا نمره دادن و تعیین ارتقای امتحان دهندگان و یا دادن امتیازهای تحصیلی انجام می گیرد.

     به طور کلی از طریق ارزشیابی تراکمی در مورد کل برنامه یا طرح آموزشی و تمام دوره قضاوت می شود.

     ملاک قضاوت در مورد عملکرد دانش آموزان و اهداف آموزشی درس یا دوره آموزشی ارزشیابی پایانی است.

     ارزشیابی تراکمی بر نمرات حاصل از آزمونها که در پایان برنامه از دانش آموز به عمـل می آید مبتنی است به عبارتی دیگر در این روش نتیجه آموزش مورد نظر است.

به طور کلی می توان گفت:

     فرایند ارزشیابی، تنوع شیوه جمع آوری اطلاعات و معیاری که برای قضاوت انتخـــاب می شود، انواع مختلفی از ارزشیابی را تولید می کند که دامنه آن در یک طرف آزمونهای استاندارد و پایانی است، که طی آن اطلاعات تحت شرایط یکسان و از پیش تعیین شده ای از دانش آموزان جمع آوری می شود، و از طرف دیگر آزمونهای سازنده و رشد دهنده ای است که در آن معلم به طور مستمر طی فعالیتهای یکسان یا متفاوت اطلاعاتی از دانش آموزان جمع آوری می کند. تفاوت اصلی بین شیوه های مختلف ارزشیابی، عمدتا بین ارزشیابی بر اساس آزمونهای پایانی و انواع دیگر آزمون هاست. در ارزشیابی پایانی، اطلاعات معلم از دانش آموزان طی فعالیتهای مشخص و یکسان و تحت شرایط کنترل شده جمع آوری می شود و این فعالیت ها عمدتا به صورت کتبی (مداد-کاغذی) انجام می شود.

     این اطلاعات مبنای قضاوت و ارزشیابی معلم از دانش آموزان قرار می گیرد که به صورت نمره یا رتبه گزارش می شود تا در کارنامه دانش آموز ثبت شود. این سنجش و ارزشیابی معمولا در زمانهای معین که ممکن است پایان ماه، نوبت یا ترم تحصیلی باشد، انجـــــام می شود و نتایج آن نقشی در برنامه ریزی درسی معلم ندارد، زیرا معلم فرصت تصمیم گیری در جهت اصلاح و بهبود برنامه تدریس خود را ندارد.